Bijzitter

BIJZITTER

Meye Hanzes Frankena (1804-1875), de enige broer van betovergrootmoeder Lijsbert Hanzes Frankena (1800-1871), trouwt 26 februari 1832 met Hendrikje Kooiker.

Hij wordt op de huwelijksakte boer genoemd (zijn vader was veehouder). Omdat hij pas 27 jaar is en zijn ouders al zijn overleden, moet hij een ander familielid als referentie noemen. Hij noemt zijn grootvader van vaderskant, Meye Frankes uit Langweer, daar “wonende meer dan 30 jaren maar hij weet niet hoe lang.” Dat heb je bij zo’n jongeman die pas 12 was toen zijn vader overleed: geen gelegenheid om zich in de familiegeschiedenis te verdiepen.

Van de kant van Hendrikje Kooiker, “23 jaren, dienstmeid”, moet bij het huwelijk de vader, Fedde Hanzes Kooiker, ook al ontbreken. Eveneens overleden: 7 december 1829, 62 jaar. Hij was boer te Haskerhorne. Van de vier ouders van het jonge echtpaar is dus alleen de moeder van Hendrikje aanwezig: Sjoukjen Aukes BIJZITTER (als Joukjen vermeld). Deze is rond 53 op dat moment en zal bijna 16 jaar later overlijden (22 januari 1848, 69 jaar, weduwe).

De familienaam BIJZITTER komt niet vaak voor in de archieven. Bij de naamsregistratie van 1811 meldde zich alleen een Elle Jan uit Augustinusga (geen kinderen) met deze familienaam. Die naamsregistratie was in het zuidelijke deel van Doniawerstal waar een deel van onze voorfamilie vandaan komt lang niet compleet of een deel van het archief is verloren gegaan, want we missen meer mannelijke gezinshoofden vermeld die daar in 1811 zeker wel woonden.

Auke Pieters BIJZITTER was de vader van bovengenoemde Sjoukjen. Hij trouwde 8 september 1765 (Hervormde gemeente Langweer-Teroele) als Auke Pieters uit Boornzwaag met Uilkje Pieters uit Indijken. Een excuus voor het feit dat hij in de naamsregistratie van 1811 niet voorkomt, kan zijn dat hij toen al hoogbejaard was. Hij overlijdt 4 juli 1816, 80 jaar, gehuwd (overlijdensakte Doniawerstal (mairie Langweer) 1816 blad nr.6). Op de akte staat hij wel met de achternaam BIJZITTER vermeld.

“Bijzitter” is geen beroepsnaam maar een ambtelijke term. Waarschijnlijk was Auke Pieters geen onbemiddelde boer en had hij de functie van hulprechter (assistent-dorpsrechter), zoals je die had voordat het systeem van kantongerecht werd ingevoerd.

Hoewel de BIJZITTER-familie slechts zijdelings in onze familiehistorie voorkomt door het huwelijk van de broer van onze betovergrootmoeder met een dochter van Fedde Kooiker en Sjoukje Bijzitter, kan het geen kwaad de paar gegevens die ik tegen kwam hier even te noteren. Je vraagt je immers af: waarom heb ik nooit van deze BIJZITTER-familie gehoord? Zoals hierboven gemeld trouwde Auke Pieters 8 september 1765. Hij is dan bijna 30, geboren ca. 1736. Hij trouwt met Uilkje Pieters uit Indijken (onder Langweer). De geschiedenis van dit huwelijk moet nog uit de doop- en overlijdensregisters gaan blijken. Mijn veronderstellingen op dit moment: dochter Hiltje Aukes (geboren 1766/1767, overlijdt 23-9-1826, 60 jaar, weduwe, Haskerland 1826 blad nr 49) zoon Pieter Aukes (geboren ca. 1777, overlijdt (verdronken) 10-7-1819, Lemsterland 1819 blad nr 14, hij is dan 42; NB tussen Hiltje en Pieter een “hiaat” van 10 jaar: zijn er kinderen jong overleden? Is moeder Uilkje Pieters overleden?) dochter Sjoukjen Aukes (geboren ca. 1778, overlijdt 22-1-1848, 69 jaar, weduwe, Haskerland 1848 blad nr 5 - dit is de moeder van de Hendrikje Kooiker die in 1832 met Meye Hanzes Frankena trouwt) dochter Uilkjen Aukes (geboren ca. 1783, overlijdt 24-12-1835, 52 jaar, gehuwd, Haskerland 1835 blad nr 22) dochter Trijntje Aukes (geboren ca. 1786, overlijdt 19-11-1848, 62 jaar, gehuwd, Lemsterland 1848 blad nr 25) dochter Intje (geboren ca. 1790, overlijdt 28-6-1868, 78 jaar, weduwe, Haskerland) zoon Jacob Aukes (geboren ca. 1793, overlijdt 7-2-1857, 64 jaar, ongehuwd, Haskerland 1857 blad nr 4).

Een rijtje van zeven, mogelijke, kinderen van Auke Pieters BIJZITTER. Wanneer het rijtje klopt was hij 57 toen de jongste zoon Jacob werd geboren. En is in de tussentijd zijn eerste vrouw, Uilkje Pieters, overleden. We komen er wel uit wanneer dit rijtje tegen het licht van archieven kan worden gehouden. Zoals hierboven al gesteld: de BIJZITTER-familie maakt geen direct onderdeel uit van ònze voorfamilie. En wat je kan zijn opgevallen: het gaat om waarschijnlijk vijf dochters (onder wie Sjoukje) en twee zoons: Pieter (in 1819 verdronken, 42 jaar, onvermeld of hij getrouwd was, waarschijnlijk niet) en Jacob (begin 1857 overleden, 64 jaar, ongehuwd). Wanneer de mannen uit het gezin niet voor nakroost zorgen, komt er ook geen nakroost met de familienaam BIJZITTER. Daarom dus. In 1840 overlijdt te Aengwirden (akte nr 8) een Klaas Klazes TERPSTRA (2-3-1840, 76 jaar, gehuwd), zoon van Klaas Klazes BIJZITTER. Je ziet dat het mogelijk was in die tijd dat familienamen veranderden. Zoals in het zuidwesten van Friesland een VAN DER HOEK-familie (naamsregistratie 1811) bestond die vervolgens HOEKSTRA ging heten.

Van de zeven (mogelijke) kinderen van Auke Pieters uit Doniawerstal vinden we later vijf in de Haskerlandse archieven (onder wie Sjoukje) en twee in de Lemsterlandse archieven. Pieter Aukes Bijzitter verdrinkt 1819 te Lemsterland (denk eerder aan Oosterzee dan aan de Lemmer en aan het Tjeukemeer dan aan de Zuiderzee) Trijntje Aukes Bijzitter trouwt 8-9-1814 binnen de mairie Oosterzee met Hendrik Martens Koopmans (Lemsterland 1814 akte nr 18). Zij krijgen twee kinderen: Marten (2-1-1815 - dat is wel vrij kort na de huwelijkssluiting!) en Antje (5-7-1816). Misschien was dat het. Dit heb ik verder niet nagezocht.

Wanneer eerste vrouw Uilkje Pieters jong overleed, is Sjoukje Bijzitter waarschijnlijk nog wel een dochter van haar geweest. Maar het kan ook anders zijn gegaan. Op 27 juli 1783 trouwde in de Rooms-katholieke parochie Balk een Auke Pieters met Trijntje Lambers. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat dit “onze” Bijzitter is geweest. Ik meld het slechts en ook omdat het leuk is de bemerking “met dispensatie vanwege de bloedverwantschap tussen beide” in een akte tegen te komen. Was het katholiek om zo’n dispensatie te geven? Getuigen bij het huwelijk waren Joanne Hielkes, Engeltie Damhuis en Joanne Rekes. Wat hadden die dames daar te zoeken?

Hiermee einde aan mijn BIJZITTER-verhaal. Vergeet het verder. Het is geen familie.