Friezen En Zo

FRIEZEN en zo (North Sea Games)

Vroegste vermeldingen van “Frisii”. De Romeinse stadsstaat in het midden van Italië (Latium, de Latijnse regio) had zich met kommer en kwel gaandeweg meester gemaakt van gebieden en handelsroutes rond de Middellandse zee. Omdat het eigen achterland te beperkt was om in de levensbehoeften van de groeiende bevolking te voorzien (en de luxe-behoeften van de rijken), ontwikkelde zich een militaire kaste die legers kon formeren en leiden om anderen (Grieken in Zuid-Italië, de Carthagers in het westelijk deel van de Middellandse Zee, naburige Italianen), die hen bij de uitbreiding van productielanden en handel in de weg zaten, te “verslaan”. De stadsstaat wordt een oorlogsstaat, met een geoefende, expansieve, legermacht en oorlogsvloot.

Heel gemakkelijk ging dit niet. Het stadsbestuur (senaat te Rome) had soms grote bezwaren, want de uitbreiding van de Romeinse heerschappij kostte veel geld en levens (meestal van niet-Romeinse burgers en van slaven die van her en der werden binnengehaald om de legioenen aan te vullen). Rond 60 BC en na een periode van twisten en dictatuur (Sulla etc) vond achter de schermen van de senaatspolitiek een stille coup plaats. Een “triumviraat” (driemanschap) werd gevormd, maar niet gekozen, door Cassius, Pompeius en Gaius Julius. De eerste twee, uit rijke en hooggewaardeerde families, werden “consuls”. Cassius kreeg het toezicht over Hispania en Africa, Pompeius over het oostelijke deel van de Middelandse Zee, Griekenland, Anatolië, Egypte en de strijd tegen de “Perzen”. De relatief jonge Gaius Julius, circa 40 jaar oud, mocht zich bezig houden met de noordelijke grenzen van Romeinse gebieden in Gallië rond de Alpen en de volken nog noordelijker. Het gebied van de Kelten, Kimbren en Teutonen die in vorige eeuwen al waren binnengevallen in Grieks en Romeins gebied en daar hoofdsteden hadden veroverd en geplunderd. Rond het jaar waarin Gaius Julius werd geboren, was zijn grootvader Marius een legerleider die (101 BC) aan de doortocht van Kimbren en Teutonen in het gebied westelijk van de Alpen, in de “Provence”, zuid-Gallia, hardvochtig een eind maakte. Rond 40 jaar later krijgt Gaius Julius, binnen het triumviraat, het gouverneursschap over de noordelijke gebieden van “ het Romeinse Rijk” (dat nog nauwelijks bestond) toegewezen. Vanaf zijn benoeming organiseert hij vrijwel direct een sterke krijgsmacht. Dat dit hem lukt, is niet onbegrijpelijk, want kort ervoor maakte hij faam als militair gouverneur van Andalusia (Spanje), waar hij zich ontpopte “als een handig veldheer, die de woeste Spaanse stammen binnen jaar onder

Het ontstaan van de Britse eilanden De Britse eilanden aan de noordwestkant van de Euraziatische landmassa werden definitief van “het continent” via een zee gescheiden circa 8.000 jaar geleden. Die zee wordt nu algemeen Noordzee genoemd (“North Sea”) vanuit een bepaald perspectief, de benaming vanuit de gebieden ten zuiden ervan. De Friezen bewoonden die gebieden. Zij kenden ook de Zuyderzee die door overstromingen hun woongebied verdeelde en afscheidde van Holland (West-Friesland) tijdens de 13de eeuw na Chr en de Middelzee die iets ten oosten van de latere Zuyderzee het woongebied van de Friezen in tijden hiervoor verdeelde in een Westergo en een Oostergo. De ondiepe Middelzee, uitmonding van stromen zoals de Boorne vanaf hoger gelegen woud- en heidegebieden (Zevenwouden, Drenthe) op de Noordzee, werd vanaf de 10de eeuw na Chr via bedijkingen ingepolderd en in fasen drooggelegd. Het areaal voor agrarische economie groeide hierdoor enorm. Maar eerder in de geschiedenis was van Zuyderzee en Middelzee nog geen sprake. De Noordzee was er al wel. De benaming “Noordzee” komt pas later. Bedoelde zee heette “Westzee” bij de Denen, in Denemarken, tot ver in de 19de eeuw. Vanuit hun perspectief een juiste naam, zoals de “Oostzee” door hen werd benoemd, want die zee ligt oostelijk van Denemarken. Maar “Westzee” (Deense benaming) werd in de literatuur door “Noordzee” vervangen (Friese benaming). In oude teksten (Latijnse benaming) komen “Friese Zee” en “Germaanse zee” voor (Mare Frisicum, Mare Germanicum).

Hoe vroeger ooit, en de bronnen zijn schaars, de aanduidingen kunnen zijn geweest, gaat om grensgebied tussen ongeschreven en geschreven “historie”. Die grens is, terug in de tijd, wel aan te geven. Geschreven historie is afhankelijk van wat via geletterde (Griekse, Latijnse) auteurs werd opgeschreven. Zij hadden zich het schrift op allerlei manieren eigen gemaakt. De Noordelijke volken, binnen Europa, onderscheiden zich door niet zo geletterd te zijn. Niet op dezelfde manier mythen, verhalen, discussies of wetten op schrift vast te leggen, op een manier zoals Grieken en Romeinen uitvoerig deden. Hun cultuur was niet geletterd, maar kende wel verwoording. Zonder schrift, maar wel in taal: mondelinge overdracht. Geletterde (Griekse en Romeinse) schrijvers melden over die verteltraditie. Archealogische vondsten leveren heel veel merktekens op (“rune-schrift”) die vanuit prehistorische tijd stammen. Misschien toch begin van ander proto-schrift.

De Britse eilanden zijn een heuvelrug of bergrug aan de oostkant van de Atlandische Oceaan, zoals deze miljoenen jaren geleden ontstond door het scheiden van de contintentale platen.

Op internet, Rense, zie ik, zijn er al (enkele) war games die de periode van stammenstrijd op de Britse eilanden als onderwerp hebben. Met tientallen namen van (verzonnen) hoofdrolspelers, die ieder voor zich hele of gedeelde autoriteit hebben binnen een bepaalde regio en aan wie meer of minder “krijgers” van allerlei soort en bewapening worden toegeschreven. Als uitgangspunt voor een virtueel spel van landjepik, winnen van credits en wat verder een dergelijk internet-game voor sommigen (of velen?) boeiend maakt. Ik heb geen idee van het succes van deze games. Jij hebt al behoorlijke ervaring. Als gamer, meebedenker en ontwikkelaar van deze soort van (interactieve) spellen in een sfeer van gevaar aan alle kant, zwerven, buit (credits, macht, wapens, goud) veroveren of verliezen enzovoort. Je weet dus ook dat het om phantasy gaat. Het thema kan “historisch” zijn, bijvoorbeeld stammenstrijd op de Britse eilanden, en de omgeving “geografisch”, gebieden op de Britse eilanden. Maar hoe houd je als spelbedenker (moderator) de uitkomst van het spel “historisch” in de klauw? Dus zo dat die uitkomst ook werkelijk aansluit bij bekende gegevens, historisch en geografisch. Vrijwel en misschien wel alle game-environments gaan uit van een thema en verruilen dat snel voor, of het thema is al meteen, “verzonnen wereld”.

Het is de logica die hoort bij games. Als spelbedenker/moderator kan je mogelijk via het toekennen van credits de loop van het spel naar een “winnende uitkomst” sturen, die aansluit bij een historische werkelijkheid. Hij of zij bereikt de positie van Alfred, koning van Wessex (en Engeland), bijvoorbeeld. Of van Redbald (Radboud), koning van Friesland, voordat deze door de Franken wordt verslagen. Kijk maar eens of je uit het volgende iets nuttigs kunt halen.

Het ontstaan van de Noordzee

In de recente prehistorische tijd (de tijd waaruit geen geschreven bronnen zijn overgeleverd) werd het noordwestelijk deel van Europa na duizenden jaren van ontdooiing voor mensen, homo sapiens sapiens, bewoonbaar en bewerkbaar. De ijskappen vanuit het noorden smelten weg en nieuwe flora en fauna vestigen zich op de ontdooiende en (relatief) droogvallende gebieden. Volgens archeologische vondsten komt onze soort van mensen (homo sapiens sapiens) rond 45.000 jaar geleden in Europa voor. Soortgelijken trokken al veel eerder vanuit Afrika naar Azie. De instroom van mensen naar het natte en (half)bevroren schiereiland in het noordwesten (Europa) kwam relatief laat. Volgens genoemde vondsten ging een eerdere “menssoort” (homo neanderthalis) hen vooruit. Volgens de vondsten was “ de Neanderthaler”, de benaming komt van een eerste ontdekking van fossiele resten in het Neanderthal in Duitsland, de Neander is een zijstroom van de Rijn, maar andere resten in bijvoorbeeld Palestina en Zuid-Spanje worden ook Neanderthaals genoemd. Volgens de archeologische vondsten is de Neanderthaalse menssoort ca 25.000 jaar geleden “uitgestorven”. Of dat werkelijk zo is, blijft onbekend. Vanaf toen is “onze menssoort” gezien als wonend in Europa.

Op het schiereiland Europa blijkt de homo sapiens, zijtak van de soort, allereerst in kleine groepen (jagers/verzamelaars), goed in staat zich in leven te houden. xxxxx

Rondom de Noordzee (pre-historisch)

De Noordzee is een zijstroom van de Atlantische Oceaan tussen de Britse eilanden en het Europese vasteland. Die eilanden en dat vasteland waren ooit aan elkaar verbonden. In de lange en afwisselende perioden van IJstijd sinds ca 200.000 jaar geleden die de Aarde, onze planeet, aan noord- en zuidkant, heel lang onderkoeld hield en soms ook weer niet, was de Noordzee (die naam is van lang erna) geen zee, maar vooral een deltagebied van grote rivieren die van links (Thames, Humber, uitstroming vanuit het westen) en van rechts (Elbe, Weser, Ems, Rijn, Maas en Schelde, uitstroming vanuit het oosten), werd gevormd. Dit deltagebied waarin zoveel “regenrivieren” vanuit de hogere gebieden in zuiden en westen uitstroomden tijdens warmer klimaat (maar ook in koudere tijd vaak niet anders konden, maar dan raakten gestopt en bevroren), werd definitief zee ruim 8.000 jaar geleden. Volgens Noordzee-archealogen (ik weet niet of ze het allemaal met elkaar eens zijn) ontstond de Noordzee definitief in de periode 6000-6200 BC, als gevolg van wat wordt genoemd de Storegga-tsunami veroorzaakt door een enorme aardverschuiving aan de noordkant van het deltagebied (tussen Noorwegen en noordelijk Schotland). In de oceaanstroom, met een diepte van ca 700 meter, zakt een groot deel van de rivierenuitstroom, met een diepte van 100 meter of minder “plotseling” weg over een grote afstand. De vloedgolf die volgt overstroomt alle lage gebieden (delta) en zorgt voor de blijvende doorstroom tussen de noordelijke en de zuidelijke helft van het deltagebied: de Straat van Dover (Nauw van Calais}, en aansluitend de zeeverbinding (the Channel, het Kanaal) tussen (later geheten) Brittannia en Bretagne. xxxxxxxxxx

OVER DE NOORDZEE

1. De Noordzee, zoals we deze nu kennen, tussen de Britse eilanden in het westen en het Europese continent in het oosten, is relatief klein en weinig diep. De omvang is 575.000 vierkante kilometer. Dat is ongeveer gelijk aan de grootte van Frankrijk. De watermassa van de Noordzee is gewoonlijk circa 54.000 kubieke kilometer, berekend bij een gemiddelde diepte van de zee van 94 meter. Bij zulke berekeningen hangt het ervanaf, waar de grens wordt gelegd tussen “de Noordzee” en de Atlantische Oceaan (Noorweegse Zee) aan de noordkant. De afgrenzing aan de zuidkant is onmiskenbaar: de smalle Straat van Dover (Nauw van Calais) tussen Frankrijk en Engeland. Door dit “nauw” heeft de Noordzee ook aan de zuidkant weer met de Atlantische Oceaan te maken, via “Het Kanaal”, de zeescheiding tussen Frankrijk (Bretagne) en het zuidelijkste deel van Brittannie (Engeland). De noordgrens van de Noordzee, bij de Scandinaviers eeuwenlang als West(er)zee bekend, vanuit hun positie begrijpelijk, is niet scherp aan te geven. In het noorden zijn er wel plotselinge overgangen van relatief ondiep naar oceanische diepten. Van 100 meter diep naar 700 meter of meer. In die buurt liggen dan de grenzen. De Noordzee, zoals we deze nu kennen, schijnt definitief te zijn ontstaan, ruim 8000 jaar geleden. Dat is na de periode van de laatste IJstijd. In IJstijden raakt de aarde aan de polen (na tropische perioden) uit balans ten opzichte van de zonnewarmte en door het uiteen drijven, als gevolg van ingesloten warmte binnen de planeet (vulkanen, scheuren in de aardkorst) die zich naarbuiten werkte. Dit is een “onbalans” in het klimaat van de planeet die wellicht nog steeds bestaat. In de afgelopen 100.000 jaar of langer lag het westelijk deel van huidig Europa, een schiereiland van het Euro-Aziatisch continent, lange tijd vanuit het noorden onder dikke gletscherlagen bedekt. IJskappen die zich uitbreidden in tienduizenden jaren, door hun eigen zwaarte en omdat ze uit (bevroren) water bestaan en de beweging van water (hoewel bevroren, denk aan sneeuwlawines) volgen, met grote kracht naar lagere terreinen. Zo zal het zijn gegaan.

De laatste IJstijd betreffende West-Europa (maar ook elders) eindigt rond 12.000 jaar geleden. De ijskappen vanuit het noorden smelten door geleidelijke stijging van gemiddelde temperatuur, tot temperaturen boven langdurig vriespunt, vrij snel, in eeuwen gerekend, weg. Hoe langzaam dat dit ging, waarschijnlijk niet snel maar toch in een paar duizend jaar, valt moeilijk te achterhalen.

De Noordzee, zoals we deze nu kennen, is mogelijk “definitief” ontstaan rond 8.000 of 8.200 jaar geleden. In het gebied dat nog geen zee was toen, mondden veel rivieren (smeltwaters, regenstromen) uit. Zoals Elbe, Weser, Eems, Rijn, Maas en Schelde, maar ook Theems en Humber. Allerlei andere rivieren zijn te noemen. Samen vormden ze mogelijk een uitstroomdelta van zoet water, dat in het zuiden via Nauw en Kanaal (daar ook uitstroom van Seine en andere Franse rivieren) tot ondiepten leidde. Deze delta werd door een onderzeese aardverschuiving (Storegga-tsunami), circa 100 km bezuiden Noorwegen, rond 8.000 jaar geleden, overspoeld. Die tsunami overspoelde de lage landen in de delta, waardoor de Noordzeee ontstond en het gebied ertussen bleef voor altijd verdronken. Want voor de zee (oceaan) was de doorstroming langs de kusten van Brittanie en de uitmondingen van de Europese rivieren gelegd. Het water stroomt waar het kan. Dat is zo. In de Noordzee vinden vissers regelmatig resten van bewoning uit het toen overspoelde gebied. De Britse eilanden waren ooit deel van vasteland van Europa.