Documentatie

DOCUMENTATIE

KLAAS PIERS DE JONG EN ZIJN VROUWEN

Pake KLAAS is driemaal getrouwd geweest. Onze moeder Lyske (1910-1989) was de jongste dochter uit Klaas derde huwelijk, het huwelijk met Fokje SCHIPPERS (beppe Fokje). De twee eerdere huwelijken van pake Klaas waren met: JELTJE HOMMES HEIDA (1856-1879) JANTJE FREERKS DE ROOS (1859-1892)

Rond deze twee de volgende documentatie.

JELTJE HOMMES HEIDA

Jeltje is 27-12-1856 te Mildam geboren als dochter van boer Homme Jeips HEIDA en Aaltje Jelles SCHOTANUS. Jeltje is 21 wanneer ze 16-5-1878 te Mildam trouwt met de dan 25-jarige Klaas de Jong. Klaas Piers wordt in de huwelijksakte omschreven als “van boerenbedrijf, geboren te Oudehaske, wonende te Oudehorne, meerderjarige zoon van Pier Jacobs DE JONG , van beroep boer, en Jeltje Fokkes VELDSTRA, echtelieden en wonende te Oudehorne.”

Van Jeltje zijn de ouders dan al overleden. De toestemming voor het huwelijk wordt haar gegeven door voogd Edo HEIDA, koopman te Oudeschoot.

Het huwelijk van Jeltje en Klaas duurt slechts veertien maanden. Jeltje overlijdt in het eerste kraambed, met kind (naamloos gebleven). Moeder en kind worden in één graf begraven.

Overlijdensakte van Jeltje Hommes Heida: “Martin Girbens ZWAAGSTRA, timmerman te Mildam, 50 jaar oud, en Gerrit Kornelis VELDE, bakker te Mildam, 25 jaar oud, laten registreren dat Jeltje HEIDA, 22 jaar, echtgenote van Klaas DE JONG, in het huis nr 20 te Mildam is overleden, op 14 juli 1879.”

De jonge weduwnaar Klaas Piers start bijna twee jaar later een nieuw huwelijk, weer met een meisje van 21: Jantje Freerks.

JANTJE FREERKS DE ROOS

Jantje is 17-11-1859 te Oudeschoot geboren als dochter van bakker Freerks Ygrams DE ROOS en Aaltje Botes SPANDAUW. Ze trouwt 12-5-1881 te Oudeschoot met de nu 28-jarige Klaas de Jong, weduwnaar, zonder kinderen, “vervener, wonend te Mildam, zoon van Pier Jacobs DE JONG, vervener, en Jeltje Fokkes Veldstra, echtelieden, wonende te Oudehorne.”

De moeder van Jantje de Roos is op de datum van dit huwelijk al negen jaar overleden.

Uit het huwelijk van Klaas en Jantje worden drie dochters geboren: Aaltje DE JONG, geb te Mildam 4-8-1883, ’s avonds om 11 uur. Joltje DE JONG Frederikje DE JONG, geb te Mildam 15-12-1885, ’s middags 3 uur.

Ook dit huwelijk mag niet lang duren. Om precies te zijn: het duurt 11 jaar en 3 maanden. Op 18-8-1892 melden de geburen Hielke BULTSMA, winkelier te Mildam, 53 jaar oud, en Jan FABER, arbeider te Mildam, 42 jaar oud, het overlijden van de 32-jarige Jantje DE ROOS, “des nachts om 1 ure te Mildam”.

Voor de tweede maal is Klaas Piers, nu 39 jaar en met drie jonge dochters, weduwnaar.

Pake Klaas, op dat moment nog lang geen “pake”, werkte als boer/vervener maar dreef inmiddels ook een winkel aan de Annaburen te Mildam, waarschijnlijk door Jantje aangemoedigd die als dochter en kleindochter van bakkers ervaring had met de verkoop van dagelijkse levensbehoeften, zoals ook brood.

Jantje DE ROOS is 17 november 1859 geboren. Haar ouders huwden zeventien jaar daarvoor, in 1842 te Heerenveen. Freerk Ygrams DE ROOS was toen 24 jaar, bakkersknecht, wonende te Heerenveen, geboren 12-5-1817 te Nijehaske waar vader Ygram DE ROOS toen bakker was. In 1842 is Ygram bakker te Gorredijk. Aaltje Botes SPANDAUW, de moeder van Jantje DE ROOS, is geboren 25-2-1821, ’s morgens 5 uur, als dochter van de 35-jarige Bote SPANDAUW, koopman te Heerenveen, en van Trijntje Jacobs DE BOER. Wanneer Aaltje in 1842 trouwt is moeder Trijntje al overleden en vader Bote 55. Freerk en Aaltje begonnen een bakkerszaak te Oudeschoot waar Jantje dus in 1859 wordt geboren. Zij is 12 jaar wanneer moeder Aaltje aldaar overlijdt: “4 juni 1872, ’s middags 12 uur in huis nr 23 te Oudeschoot, 51 jaar oud.” Vader Freerk is dan 55 jaar oud. Hij wordt 68 (“zonder beroep, wonend te Heerenveen, overleden te Langezwaag”) en overlijdt in 1885, vier jaar na het huwelijk van Klaas en Jantje. Ook de vader van Klaas, Pier Jacobs DE JONG, boer te Oudehorne, overlijdt in dat jaar, 60 jaar oud.

Klaas Piers werkte (behalve in zijn jongensjaren) niet in het bedrijf van zijn vader dat bij diens vroege overlijden ook werd beeindigd. Volgens kleindochter Lyske was Pier Jacobs een “flinke boer” (en haar vader Klaas Piers “eigenlijk geen boer”), maar geen van de zonen van Pier ging volop mee in dit “flinke bedrijf”. Misschien was Pier Jacobs nog wel een grotere dwarskop dan van zijn zoon Klaas wordt beweerd.

Deze Klaas heeft zoals bekend van alles gedaan om zijn kost te verdienen: van boerenbedrijf, vervener, veenbaas/winkelier en na het overlijden van Jantje ook boer, boer/zuivelrijder, melkerijchef bij Duitse herenboer, weer zelfstandig boertje in Friesland (toen hij 65 was), weer melkerijchef bij dezelfde Duitse herenboer die hem terugvroeg en rond zijn 70ste van plan een nieuwe poging te wagen als boer te Oudehaske. Maar de verdiende Deutsche Reichsmarken bleken begin jaren twintig van de vorige eeuw nauwelijks enige waarde meer te hebben (“dan behingje ik de keamer dermei”).

Die laatste fase was 30-40 jaar na zijn huwelijksperiode met Jantje DE ROOS. Het huwelijk van Klaas Piers met zijn derde vrouw Fokje SCHIPPERS duurde bijna 40 jaar (van maart 1893 tot december 1930 toen Klaas overleed).

De winkeliersperiode (nevenberoep) van Klaas Piers DE JONG schijnt door Jantje DE ROOS, zijn tweede echtgenote, te zijn geinspireerd en gesteund. Toen zij na 11 jaar overleed eindigde ook die periode.

Ter documentatie: Ygram Freerks DE ROOS, grootvader van Jantje, is al bakker te Nijehaske wanneer hij in 1816 (?), 25 jaar oud, trouwt met Tjitske Ayzes DE VRIES. In 1842 wonen zij te Gorredijk, en zoon Freerk, bakkersknecht, 24 jaar oud, te Heerenveen. Die wordt daarna bakker te Oudeschoot en vader van o.a. Jantje. Ygram schijnt oorspronkelijk uit of uit de buurt van het stadje Balk te komen. Bij de naamsregistratie van 1811 is daar de weduwe Klaaske Ygrams die tweevoudig in de boeken staat: Klaaske Ygrams VAN DER WERF, weduwe van Freerk Harmens DE ROOS, met zoon Yram, wonend te Lemmer, en dochter Gettje. Klaaske Ygrams, weduwe van Freerk Harmens VAN DER WERF, met dochter Gettie (27), zoon Harmen (25, wonend te Lemmer), dochter Gelkjen en zoon Ygram (20, wonend te Lemmer). Waarom dit zo ingewikkeld geregistreerd? De indruk bestaat weduwe Klaaske als haar eigen familienaam VAN DER WERF wilde laten registreren en voor haar kinderen de familienaam van haar overleden man, DE ROOS. En dat de mairie-ambtenaar fouten maakte en klakkeloos dutte. De voornaam Harmen lijkt van de DE ROOS-kant (voozover al met de naam DE ROOS getooid) afkomstig. De voornaam Ygram van de VAN DER WERF-kant (schuitenbouwers?). In 1811 is er te Balk ook Gelk Ygrams VAN DER WERF, weduwe van Jarig Symens Vermeulen, die de kinderen Ygram (22) en Bottie (19 jaar en 11 maanden) aanmeldt. En je hebt er Hans Ygrams VAN DER WERF 31-12-1775 voor de Herv.Kerk te Balk getrouwd met Idskjen Jans (Poppes) en in 1811 de kinderen: Eelkjen (35), Gettie (33, getrouwd met Jacob Everts DIJKSTRA, met kinderen Gerrittie (7) en Idskien (2)), Dedtie (30, wonend te Sloten, getrouwd met Jan Jansen POPPES, met kind: Jan (1)), Gelk (27) en Baukjen (25). Het huwelijk tussen Freerk Harmens DE ROOS en Klaaske Ygrams VAN DER WERF werd 7-7-1782 te Balk bevestigd.

DOCUMENTATIE FONK

Toen grootvader BONNE VAN DER HOEK begin 1916 met gezin, vrouw en zes jonge kinderen, aan zijn Hollands avontuur een einde maakte, moest hij door de bestaande familie te Heerenveen worden opgevangen. Eerste onderdak kon geboden worden door de hoogbejaarde oom Freerk Wolters Van der Hoek die in Het Meer woonde, in het buurtje tegenover de Asbrug over de Schoterlandse Compagnonsvaart. Dat deel van de vaart, tussen Heerenveen en Bovenknijpe, is na 1960 gedempt. De plaats van handeling destijds is nauwelijks meer herkenbaar (nogwel in onze jeugd, jaren vijftig vorige eeuw).

Freerk Wolters was ruim 80. Getrouwd geweest, beide ruim 40, met zijn nicht Afke Arends Krom, dochter van de jong overleden tante Joukjen Freerks Van der Hoek. Geen kinderen. Afke overleed in 1901. Freerk woonde daarna met zijn nooit-getrouwde, oudere broer, Bonne Wolters Van der Hoek in het huis in Het Meer. Bonne overlijdt 1815, 85 jaar oud. Wanneer neef Bonne in het jaar erop vanuit Holland voor zichzelf en gezin onderdak zoekt, is de bejaarde oom Freerk bereid hem dit onderdak in Het Meer te geven.

Voor grootmoeder NEELTJE ROEM schijnt het een bezoeking te zijn geweest. Ze kwam (45 jaar oud en met zes kinderen om te verzorgen) onvoorbereid in Friesland terecht en zonder eigen woning. Het inwonen bij de hoogbejaarde oom Freerk in een nogal bescheiden woning was geen plezier. Voorzover ik heb gehoord werden Neeltje en Freerk geen vrienden. De Hollandse Neeltje kon de tachtig-plusser Freerk niet van ingesleten gewoontes afwennen, zoals het omspoelen van de nachtelijke pispot in de regenwaterton (er was geen waterleiding) in plaats van naast die ton, met behulp van water uit de ton. Voor Freerk was dat te hoge logica. Misschien paste hij zijn gedrag op dit punt nog wel aan, maar het feit op zich, in de begintijd dan, was genoeg om de afkeer van Neeltje (verantwoordelijk voor de gezondheid van haar kinderen) voor altijd te tekenen in het familieverhaal van erna. Ten gunste van Freerk pleit dat hij het Hollandse gezin onderdak bood. Ook de Friese staartklok die bij zijn overlijden (1925) aan Bonne en Neeltje kwam (nog steeds in de familie).

Deze DOCUMENTATIE moet gaan over FONK. De situatie in Het Meer, inwonend bij oom Freerk, duurt niet zo lang. Eind 1916 of begin 1917 krijgen Bonne en Neeltje met 6 kinderen onderdak in Terband (de Schans), waar Bonnes vader JAN WOLTERS VAN DER HOEK, ook al 82 op dat moment, woont. Moeder HILTJE JANS LUKKES is augustus 1815 overleden. Zus GRIETJE JANS VAN DER HOEK woont in het huis ernaast en let op vader Jan Wolters. Bonne en Neeltje met gezin kunnen in tweede fase daar in Terband terecht. De derde fase is een huis in de westelijke nieuwbouw van Heerenveen (Van Dekemalaan) waar ze in 1918 of 1919 terecht kunnen. Bonne en Neeltje blijven daar wonen tot hun overlijden. Neeltje in 1938, Bonne in 1943.

De FONK-relatie

Uiteindelijk kom ik in dit verhaal dan toch bij FONK terecht. GRIETJE JANS VAN DER HOEK, geboren 18-1-1870 (aangiftedatum 28-1-1870) te Oranjewoud trouwt 30-5-1891 te Terband met GEERT FONK. Vier weken eerder was haar oudere broer WOLTER JANS VAN DER HOEK getrouwd. De ouders Jan en Hiltje hadden het er maar druk mee in die maand.

Grietje en Geert Fonk te Terband speelden een opvangrol voor directe familie (van Grietje). Ik weet niet in hoever Geert Fonk het toeliet dat Grietje die rol speelde of het ermee eens was. Grietje wordt in (schaarse) familieverhalen die ik hoorde met respect genoemd, hoewel ze misschien slechts tijdelijk onderdak bood, zonder morren.

Grietje Wolters Van der Hoek is 21, dienstmeid wonende te Terband, wanneer ze (Aengwirden) trouwt met Geert (Johannes) Fonk. Het huwelijk vindt plaats 30-5-1891. Geert Fonk is 9-10-1863 geboren te Haskerdijken (Haskerland) en dus 27 jaar oud wanneer hij met Grietje trouwt. Huwelijksakte: “Veehandelaar, wonende te Nijehaske, zoon van Johannes FONK, veehandelaar, en Trijntje REGTS, te Nijehaske woonachtig.” De bijlagen van de huwelijksakte laten lezen dat Geert Fonk was “op grond van lichaamsgebreken vrijgesteld van Nationale Militie”. Te klein of te krom, dat lezen we niet uit de akte. Waarschijnlijk was zijn lichaamslengte bij keuring beneden de maat: hij was aan de kleine kant (160 cm of minder). Voor Grietje geen bezwaar want haar lengte zal ongeveer ook zoveel hebben bedragen. Lekker een man waar je fysiek niet steeds tegenop hoeft te kijken. (?, grapje).

Zoon van JOHANNES FONK

Volgens de huwelijksakte was de 27-jarige Geert Fonk veehandelaar, een beroep dat hij dan deelt met zijn vader Johannes Fonk. Een groot bedrijf is het niet geweest. Maar met veehandel kon regelmatig behoorlijk worden verdiend.

Johannes Fonk trouwt 12-7-1863, “27 jaar oud, geboren te Heerenveen 27-2-1836, arbeider, wonende te Oudehaske, zoon van Antje Johannes Fonk.” Johannes Fonk heeft wel een vader gehad maar diens naam is nooit bekend gemaakt. Zijn moeder Antje was ongehuwd toen Johannes werd geboren. In zijn geboorteakte heet ze Antje Johanna Fonk, arbeidster, wonende te Oudehaske. De geboorteakte wordt 11-3-1858 door de ambtenaar van de burgerlijke stand te Haskerland opgemaakt (geen vader genoemd).

Aan de huwelijksakte van 1863 zijn meldingen hierover toegevoegd. Ook dat Johannes Fonk voor de Nationale Militie (dienstplicht) buiten de oproeping was gebleven en daarom tot geen dienst verplicht.

Johannes Fonk overlijdt 20-1-1917, bijna 81 jaar oud. De overlijdensaangifte gebeurt (Haskerland) door Klaas DE HAAN, 41 jaar, kleermaker te Nijehaske, en Age HOEKSTRA, 40 jaar, koetsier te Terband. Zij verklaren dat Johannes Fonk, oud 80 jaar en bijna 11 maanden, expediteur, geboren te Heerenveen, weduwnaar van Trijntje REGTS, erkende zoon van Antje Johanna Fonk, is overleden.

Uit het huwelijk van Johannes Fonk en Trijntje Regts wordt behalve Geert Fonk (1863) ook minstens nog de dochter Antje Fonk geboren (15-9-1868, Haskerland akte 163). Dit verder nog niet fanatiek nagegaan.

Kleinzoon van …… (1)

De naam van de vader van Johannes Fonk vinden we niet terug in de archieven. De ongehuwde moeder Antje Johanna Fonk gaf geen vadersnaam op. Misschien heeft men het in de familie in die tijd wel geweten of vermoed, maar er zijn geen geschreven berichten.

Antje Johannes Fonk trouwt 12-5-1839 (Schoterland akte 39) met Geert Willems JONKMAN. De vaderloze zoon Johannes is dan 3 jaar oud. Uit het huwelijk tussen Antje en Geert Jonkman wordt 22-10-1841 een dochter geboren, Trijntje JONKMAN (Haskerland akte 134).

De grootouders van moederskant, Antje dus, van oudoom Geert Fonk zijn die bekend? De grootvader zal ook Johannes hebben geheten (immers Antje Johannes Fonk) of Jan misschien?

Huwelijk van Jacob Jans Fonk (1830)

14-3-1830 trouwt in de grietenij Aengwirden misschien een broer van Antje, namelijk: “Jacob Jans FONK, oud 22 jaar, veenwerker, geb te Terband, wonende te Tjallebert, zoon van Jan Egberts FONK, overl te Tjallebert 25-11-1826, en van Trijntje MEINES, arbeidster te Tjallebert.” De 22-jarige jongeman trouwt met “Antje Wytzes DE HAAN, 30 jaar, arbeidster, geboren te Benedenknijpe, wonende te Tjallebert, dochter van Wytze Jans DE HAAN, overleden te Benedenknijpe voormeld voor ongeveer 25 jaren, en van Wytske Jeens JONKER, arbeidster te Tjallebert.”

Deze Jacob Jans Fonk is 14-6-1807 geboren en 5-7-1807 in de Hervormde kerk te Tjallebert gedoopt. Zoontje van Jan Egberts Fonk en Trijntje Meines, “echtelieden onder het behoor van Terband”. In de bijlagen bij de huwelijksakte (1830) blijkt dat hij vrijgesteld is van militie “uit hoofde van den dienst des broeders”. Dus er is minstens nog een oudere broer.

Toen de jongeman Jacob Jans Fonk in 1830 met de 30-jarige Antje Wytzes DE HAAN trouwde, stond de al lang overleden vader van Antje nergens geregistreerd en als toevoegsel aan de huwelijksakte dient een rechtbankbesluit waarbij zeven personen getuigen dat ze Antje Wytzes DE HAAN “wel te kennen, arbeidster, woonachtig te Tjallebert, dochter van Wytze HAANTJES, overleden voor ruim 25 jaar.” Slechts voor de (over-)volledigheid noemen we hier de namen van deze zeven personen: 1. Wytze Jans JONKER (zonder bedrijf, 73 jaar, Tjallebert), 2. Jacob Alberts HEIDA (arbeider, 80 jaar, Tjallebert), 3. Dirk Jacobus JAGER (policiedienaar, 69 jaar, Heerenveen), 4. Jan Reinders TALEN (arbeider, 61 jaar, Tjallebert), 5. Harmen Baukes BONSWIJK (arbeider, 42 jaar, de Knijpe), 6. Antje Hendriks DE VRIES (zonder bedrijf, 47 jaar, Heerenveen), 7. Hendrik Jan MANKES (slager, 53 jaar, de Knijpe).

Alle namen zijn interessant, maar vooral die van Wytze Jans JONKER, een oom wellicht, en die van de Knypster slager Hendrik Jan MANKES. Relatie met kunstschilder JAN MANKES?

Aan de huwelijksakte is een certificaat van onvermogen toegevoegd, gedateerd Terband 18-1-1830. Dit houdt in dat de huwelijkskandidaten de aan de huwelijkssluiting verbonden kosten niet hoefden te betalen. Bewijsbare armoe heeft voordelen.

Kleinzoon van ………. (2)

Of de ongetrouwde Antje dochter was van Jan Egberts VONK is (op moment van dit schrijven) nog onbepaald.

Deze Jan Egberts VONK overlijdt 25-11-1826, des morgens te 8 uur te Tjallebert huis nr. 37, oud 54 jaar, arbeider, wonende te Tjallebert, gehuwd met Trijntje Meines, nalatende 4 kinderen.

De REGTS-familie

Voor onze eigen kwartierstaten is het GRIETJE FONK (geboren Grietje Jans VAN DER HOEK) verhaal een zijlijn. Er kan verder worden nageplozen in FONK- of VONK-richting, maar dat doen we niet. De echtgenoot van Grietje is Geert Fonk. Zijn moeder heet Trijntje REGTS. Zij is bij huwelijk 12-7-1863 te Haskerland, 27 jaar oud, zoals ook huwelijkspartner Johannes Fonk, “de vaderloze”. Trijntje is 23-2-1839 te Terband geboren, dochter van Geert Freerks REGTS en van Geertje (of Geesje) Berents WEVER (overl 8-6-1857 te Terband).

Geert en Geertje/Geesje trouwen 9-2-1828 in Haskerland. Hij is 29 jaar oud, “turfmaker, wonende te Nijehaske, geboren te Oudehaske op 2 oktober 1798, zoon van Freerk Geerts REGTS, turfmaker, en van Trijntje Hendriks”. Zij is 24 jaar oud, “arbeidster, wonende te Nijehaske, geboren te Rotsterhaule 9 maart 1803, dochter van Berent Wolters WEVER en Geertje Jacobs.”\

Geert Freerks REGTS is 2-10-1798 geboren en 28-10-1798 gedoopt (Herv. Kerk Oudehaske). Bij de dienstplichtloting, Nationale Militie, van 1817 krijgt hij lotnummer 88 en zou eigenlijk zijn ingeloot maar de opkomstplicht wordt vervolgens door de militieraad uit hoofd van gebrek aan lengte voor een jaar uitgesteld. Dit uitstel schijnt afstel te zijn geworden.

De latere Geert Fonk schijnt zijn voornaam van deze grootvader te hebben meegekregen.

Verdere notities voorlopig:

Berend Wolters WEVER, overlijdt 12-12-1827, 59 jaar oud, “arbeider, geboren te StJohannesga, wonende te Nijehaske, weduwnaar van Geertje Jacobs KOLK, zoon van Wolter Berends en (onleesbaar).” Geertje Jacobs KOLK, overlijdt (…), 50 jaar oud, “geboren te StJohannesga, wonende te Nijehaske, huisvrouw van Berend Wolters WEVER, turfmaker, dochter van Jacob KOLK, overleden, en Geesje BAAS, zonder beroep, wonende StJohannesga.” Geert Freerks Regts, overlijdt 11-4-1880, “geboren te Oudehaske 2-10-1798, oud 81 jaar, weduwnaar van Geertje Berends WEVER, zoon van Freerk REGTS en Trijntje Hendriks SNIJDER,” overleden te Nijehaske huis nr. 248.

Kwartieren VanderHoek-deJong 1 dec 2001

PAGE

PAGE 3