Allerlei Weetjes

ALLERLEI WEETJES

• Het dorp Oranjewoud - formeel

ORANJEWOUD als dorp groeide tussen 1930 en 1940 met 342 inwoners - naar 1.343 inwoners. Dit was de periode waarin o.a. de VanderSluislaan werd bebouwd en op huisnummer 9 van deze laan WILLEM VAN DER HOEK en ELIZABETH DE JONG gingen wonen en een gezin stichtten. Zij zorgden, via zichzelf en de eerste vier kinderen die werden geboren, voor bijna 2% van de aanwas.

In 1940 was ORANJEWOUD het op drie na grootste dorp van de gemeente Heerenveen. Achter het hoofddorp zelf (6.852 inwoners), Jubbega-Schurega (2.843 inwoners) en Hoornsterzwaag (1.652 inwoners). ORANJEWOUD gold nog maar enkele tientallen jaren als formeel zelfstandig dorp. Hoewel de naam al zo’n 250 jaar bestond nadat de Friese Oranjes bij de buurschap BRONGERGA in het Schoterwoud zomerverblijven lieten bouwen. Brongerga viel onder de dorpen Mildam dan wel De Knipe en het westelijk deel van het gebied onder OUDESCHOOT, het eertijdse hoofddorp van de grietenij Schoterland.

Toen ORANJEWOUD formeel als apart dorp werd erkend, verloor Oudeschoot een groot gebied en ongeveer de helft van zijn inwoners.

In 1940 was ORANJEWOUD qua inwonerstal dan wel het vierde dorp van de gemeente Heerenveen. Tien jaar later, in 1950, was het weer het op vier na kleinste dorp met slechts 586 inwoners (Nieuweschoot 345, Gersloot 483, Mildam 499, Bovenknijpe 580, Oranjewoud 586, Benedenknijpe 603, Luinjeberd 644).

Dit kwam doordat het westelijke deel van Oranjewoud toen bij het dorp HEERENVEEN werd getrokken. Zoals later ook de dorpen Oudeschoot en Nieuweschoot (Heerenveen-Zuid) werden opgeheven. In 1950 werd aan de oostkant van Heerenveen het dorp ‘T MEER (met bijna 1000 inwoners in 1940) opgeheven en tot Heerenveen gerekend. En aan de noordkant moest het dorp TERBAND het gebied De Schans aan Heerenveen afstaan. Zodat het dorp Heerenveen in 1950 dankzij annexaties bijna 11.000 inwoners telde.

• Kerkelijke grenzen

De negen oudste kinderen van WILLEM en ELIZABETH zijn formeel in het dorp Oranjewoud geboren. De drie jongste in het dorp Heerenveen. Hoewel de geboorteplek nauwelijks verschilde.

Wel werden Henk en Jurjen geboren na verhuizing van VanderSluislaan 9 naar Koningin Julianaweg 18. Een afstand van slechts 100 meter. De kerkelijke indeling volgde nog de oude dorpsgrenzen en die geringe verplaatsing betekende dat het gezin niet meer tot de (gereformeerde) kerk van Heerenveen behoorde maar zich bij de gereformeerde kerk van Oudeschoot diende te melden.

Omdat vader WILLEM als diaken van de gereformeerde kerk van Heerenveen (en ook in andere verenigingsfuncties te Heerenveen) de consequentie van de hemelsbreed heel geringe verhuizing eigenlijk niet wilde accepteren, moest hij toch wel de gereformeerde kerk van Oudeschoot die hem nu claimde gehoor geven. Zo werden we kerkelijk Oudeschoters, waar WILLEM al snel tot ouderling en scriba van de kerk werd verkozen. Regelmatig ook preek moest lezen, bij gebrek aan of afwezigheid van een predikant.

Kinderen KLAAS orgelspeler (Jan Schaaf enzo), NEELTJE (meisjesvereniging), FOKJE (idem en bugelspeelster in de christelijke fanfare), JAN (secretaris van de gereformeerde knapenclub), ook JACOB nog hebben Oudeschootster wortels uit pubertijd. Prille verliefdheden (ik wel) die nooit wat werden.

Toen het gezin zeven jaar later verhuisde van Koningin Julianaweg 18 naar Veensluis 15 - weg uit Oranjewoud en naar Beneden-Knijpe (officieel dorp Heerenveen) - kwam het opnieuw een ouderwetse kerkelijke grens tegen. Nu gingen we horen bij de gereformeerde kerk van De Knipe.

Vader WILLEM werd daar al weer snel ouderling en scriba. Zoon BONNE zat toen al in de GelderseAchterhoek, KLAAS in Leeuwarden, de andere kinderen werden in zekere zin ‘Knypsters’.

• Schoolgrenzen

Door de verhuizing naar de VEENSLUIS werden ook schoolgrenzen overschreden. In de periode ervoor bezochten de kinderen de christelijke lagere school (SCHOOL MET DEN BIJBEL) in Heerenveen. Waar ze dagelijks via ‘het laantje’ langs het kerkhof, de Binnenweg, langs ‘Arend Meester’ en verdere de BF-weg naartoe liepen. Bij JACOB in de laatste schooljaren (geboren 1943) wijzigde zich deze route omdat een nieuw schoolgebouw aan de J.P.Engelmansstraat werd gebouwd. Dat moet dus rond 1953 zijn geweest. Jacob moest daarna (school-)-dagelijks naar het Christelijk Lyceum te Sneek fietsen. Terwijl ik eerder op het Openbaar Lyceum aan de Fok te Heerenveen was geplaatst. Binnen tien minuten te bereiken. Die onrechtvaardigheid, ten nadele van Jacob, was misschien op nieuwe (christelijke) overwegingen gebaseerd, hoewel Annette Barends, dochter van de Ouderschootse gerefomeerde dominee, en de twee dochters van de Ouderschootse hervormde dominee Wilman gewoon het Heerenveense Lyceum bezochten. Corrie Wilman zat op het gymnasium bij mij in de klas.

Misschien had ik het geluk van eerder geboren te zijn. Lyceum was in de familie nog niet eerder voorgekomen en de kans moest worden gegrepen. Pas na mijn plaatsing op het openbare Lyceum te Heerenveen, werd de christelijke versie te Sneek door vader WILLEM ontdekt. Hij meende dat Jacob daar dus naartoe moest. Later ‘moest’ ik weer naar de gereformeerde Vrije Universiteit in Amsterdam. Terwijl Jacob naar de ‘openbare’ Rijksuniversiteit te Groningen mocht gaan. Jacob werd, nog aan de Koningin Julianaweg in Oranjewoud, in zijn lyceumstudie begeleid door de (gereformeerde) dr.Schepel. Een intellectueel met rommelige baard. Werd hij betaald. Wat was zijn achtergrond.

De jongere kinderen, dochters Hillie, Janneke en Anneke, zonen Peter (Henk niet) en Jurjen, hebben geheel of gedeeltelijk het basisonderwijs gevolgd aan de christelijke lagere school te Benedenknijpe. Binnen het gezin weer een soort van aardverschuiving.

WATER, GAS EN ELECTRICITEIT

WATER

Water was ruimschoots aanwezig in Friesland. Drinkbaar water? Het idee van gezuiverd drinkwater, via gecontroleerde waterleidingen, dateert pas van rond 1900. Daarvoor was men afhankelijk van natuurlijk-zuivere bronnen en die waren schaars. Je moest het water koken voordat je het dronk, je moest gewend zijn aan onzuiver water (bestand tegen vervuiling) of je dronk bewerkt en verwerkt water (bier was een volksdrank). Er werd oudtijds veel bier gedronken. De behoefte aan vocht kon ook door melk en melkpappen (tevens maaltijden) worden voldaan. Vruchtensappen en wijnen, met alcohol, waren andere alternatieven. Het ‘appeltje voor de dorst’ kennen we nog als spreekwoord.

Er was altijd een groot gebrek aan water, drinkbaar en zonder ziektegevaren. Tegen het eind van de 19de eeuw en na een aantal epidemieen met veel slachtoffers (cholera, de verwensing ‘krijg de klere’) herinnert hieraan, werd begrepen dat op de kwaliteit van het drinkwater moest worden gelet.

De situatie liet toe dat specialismen konden ontstaan en voor bijzondere voorzieningen ook extra werd betaald. In Heerenveen (het dorp) werd een Heerenveense Waterleiding Maatschappij opgericht die een WATERTOREN lied bouwen. Deze toren werd in 1915 aan het toenmalige Gemeenteplein (Haringspad) voltooid. Je had een toren nodig om, vanuit de hoogte, valdruk binnen het leidingsysteem te krijgen. Het idee van elektronische hogedruk werd pas later ontwikkeld. De Watertoren werd het hoogste herkenningspunt van het dorp Heerenveen, maar bleek al 20 jaar na de bouw grote constructiefouten te vertonen. Onderhoud en bewaring bleken te hoge kosten op te leveren. Het duurde uiteindelijk tot rond 1980. Met veel verdriet werd de markante toren na 65 jaar gesloopt.

De voorziening van gezuiverd water via de Watertoren te Heerenveen en de waterleidingsbuizen bleef erg beperkt. Begin 1930 gingen Het Meer en De Knijpe (Plaatselijk Belang) aandringen op buizenaanleg. Pas eind 1935 hadden naast Heerenveen ook Het Meer, Knijpe, Oranjewoud en Oudeschoot (gedeeltelijk) waterleiding. WILLEM en LYSKE gingen in Oranjewoud wonen. En hadden water?

GAS